Opinion nga Ilejda Cenaliu
Në auditorët universitarë, ligji paraqitet si një konstrukt racional i mirëstrukturuar — një arkitekturë normative që synon të rregullojë marrëdhëniet shoqërore mbi bazën e parimeve universale: barazia, drejtësia dhe paanshmëria. Ai na mësohet si një sistem i mbyllur në vetvete, i aftë për të prodhuar rend dhe për të korrigjuar çdo devijim nga norma. Në këtë dimension teorik, drejtësia konceptohet si një ideal i arritshëm përmes aplikimit korrekt të ligjit: një ekuacion ku çdo shkelje ka një pasojë dhe çdo e drejtë një mbrojtje të sigurt.
Por realiteti social nuk operon sipas kësaj lineariteti teorik. Ai është një hapësirë dinamike, e karakterizuar nga ndërthurja e interesave, raportet e pushtetit, ndikimet ekonomike dhe kompleksitetet kulturore. Në këtë kontekst, ligji nuk zhduket, por relativizohet në zbatimin e tij. Ai mbetet një normë në letër, por në praktikë shpesh filtrohet përmes mekanizmave informalë — si klientelizmi apo presioni politik — që e deformojnë funksionin e tij origjinal. Në Shqipëri, kjo dukuri është veçanërisht e dukshme pas reformës gjyqësore të 2016-ës, ku vettingu hoqi rreth 65% të gjyqtarëve dhe prokurorëve, por la pas një vakum që ka çuar në mbi 45,800 raste të pazgjidhura vetëm në Apel.
https://www.dw.com/en/a-decade-after-its-launch-has-albanias-reform-of-its-judiciary-been-a-success/a-75824685
https://verfassungsblog.de/from-backlog-to-breakdown/
Hendeku midis ligjit të shkruar dhe atij të jetuar
Kjo krijon një tension të vazhdueshëm midis “ligjit të shkruar” dhe “ligjit të jetuar”. I pari përfaqëson rendin normativ; i dyti, realitetin empirik. Dhe pikërisht në këtë hendek lind një nga sfidat më të mëdha të çdo sistemi juridik: si të sigurohet që drejtësia të mos mbetet një abstraksion, por të materializohet në përvojën e përditshme të qytetarëve? Vrasja e gjyqtarit Astrit Kalaja në nëntor 2025 në Gjykatën e Apelit të Tiranës është një shembull tragjik: një gjyqtar i vettinguar vritet në sallë gjyqi, duke nxjerrë në pah se edhe pas reformave, sistemi mbetet i brishtë ndaj korrupsionit dhe dhunës.
Sipas raportit të Komisionit Evropian për 2025, Shqipëria ka bërë përparim në pavarësinë gjyqësore, por besimi publik mbetet i ulët — mbi 70% e qytetarëve dyshojnë në integritetin e sistemit, për shkak të proceseve të zgjatura (deri në 15 vjet për një rast) dhe perceptimit të korrupsionit të lartë. Kjo diskrepancë nuk është e rastësishme: ajo buron nga premtime normative që nuk realizohen në praktikë.
https://europeanwesternbalkans.com/2025/11/05/key-findings-on-albania/
https://enlargement.ec.europa.eu/news/eu-and-albania-review-progress-rule-law-justice-reform-and-security-cooperation-2026-03-05_en
Dilema e studentit të drejtësisë
Si studente e drejtësisë, kjo përplasje nuk është thjesht teorike; është një përjetim i vazhdueshëm. Ajo më vendos përballë një dileme që shkon përtej njohurive akademike: a duhet ta pranoj ligjin siç është, apo ta shoh atë si një instrument që mund dhe duhet të sfidohet, interpretohet dhe përmirësohet? Sepse ligji nuk është një produkt final; ai është një proces në evoluim, i varur nga ndërgjegjja kolektive dhe nga aktorët që e zbatojnë atë. Në kontekstin shqiptar, ku vettingu po përfundon apel në qershor 2026, kjo dilemë bëhet akute: reforma ka pastruar sistemin, por ka krijuar edhe kaos procedural.
Juristi kritik dhe roli i të rinjve
Në këtë kuptim, njohja e ligjit është vetëm një dimension i formimit juridik. Dimensioni tjetër, po aq i rëndësishëm, është zhvillimi i një mendimi kritik dhe i një etike profesionale që nuk kufizohet në interpretimin mekanik të normave. Juristi i së ardhmes nuk duhet të jetë vetëm një interpretues i ligjit, por edhe një ndërmjetës midis normës dhe realitetit, midis asaj që është dhe asaj që duhet të jetë. Në Shqipëri, ku raportet e Transparency International tregojnë rënie në indeksin e perceptimit të korrupsionit (nga vendi 80 në 91 brenda një viti), nevojitet pikërisht ky lloj juristi.
Në një shoqëri ku perceptimi për drejtësinë shpesh është i brishtë, roli i individit — veçanërisht i të rinjve — bëhet edhe më i rëndësishëm. Rinia përfaqëson një potencial transformues jo vetëm për shkak të energjisë dhe ideve të reja, por edhe për shkak të aftësisë për të sfiduar strukturat ekzistuese. Megjithatë, ky potencial shpesh mbetet i pashfrytëzuar për shkak të një krize besimi ndaj institucioneve. Kjo krizë është rezultat i diskrepancës midis premimeve dhe realitetit, duke çuar në apati — rrezikun më të madh për demokracinë.
Angazhimi si përgjegjësi e përditshme
Indiferenca nuk është neutrale; është një formë pasive e pranimit të padrejtësive. Prandaj, angazhimi qytetar nuk duhet parë si akt i jashtëzakonshëm, por si përgjegjësi e përditshme. Ai nis në nivel individual: me një mendim kritik, një pyetje që sfidon normën, një refuzim për të pranuar padrejtësinë si të zakonshme. Edukimi juridik duhet të kultivojë ndërgjegje të thellë mbi funksionin social të ligjit — sepse ligji nuk është qëllim në vetvete, por mjet për drejtësi.
Drejtësia, morali dhe rrugëtimi drejt BE-së
Një dimension tjetër është marrëdhënia midis drejtësisë dhe moralit. Edhe pse ligji synon objektivitet, ai nuk është i shkëputur nga vlerat morale të shoqërisë. Shumë norma burojnë nga konsensusi mbi të drejtën dhe të gabuarën. Kur ky cenohet — si në rastet e SPAK-ut apo presioneve politike — lind nevoja për reflektim dhe reformim. Në rrugën drejt BE-së, ku klasterat e negociatave po hapen, Shqipëria duhet të sigurojë se vettingu nuk është fund, por fillim i një sistemi efikas dhe të pavarur.
https://enlargement.ec.europa.eu/news/eu-and-albania-review-progress-rule-law-justice-reform-and-security-cooperation-2026-03-05_en
Guxo ta jetësojmë drejtësinë
Drejtësia nuk është realitet statik, por proces i vazhdueshëm ndërtimi. Ajo kërkon institucione funksionale dhe individë të ndërgjegjshëm. Si pjesë e një brezi në një realitet kompleks, ne kemi përgjegjësi të dyfishtë: të kuptojmë ligjin dhe të kontribuojmë në përmirësimin e tij. Ndryshimi nuk është akt i vetëm; është proces nga veprime të vogla, por të qëndrueshme.
Drejtësia nuk është thjesht nocion juridik. Është ideal që kërkon përkushtim, reflektim dhe veprim të vazhdueshëm. Nëse ne, si të rinj, zgjedhim heshtjen, humbasim mundësinë për të ndikuar dhe i hapim rrugë një realiteti që nuk përfaqëson vlerat tona. Prandaj, sfida më e madhe nuk është të njohim ligjin, por të kemi guximin për ta jetësuar atë në mënyrë të drejtë. Sepse në fund, drejtësia nuk është ajo që është shkruar, por ajo që ne zgjedhim të bëjmë reale në jetën tonë të përditshme.
Publikuar nga gazetarja Merjeme Tota
