Rexhep Lale, një histori që nuk u varros bashkë me të!

Komunizmi në Shqipëri nuk ndryshoi vetëm mënyrën se si jetonin njerëzit. Ai ndryshoi edhe mënyrën se si ata gjykoheshin. Pas vendosjes së regjimit komunist, në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore, nisi të merrte formë një prej plagëve më të rënda të shoqërisë shqiptare: lufta e klasave.

Njerëzit nuk vlerësoheshin më vetëm për punën që bënin, për dijen që zotëronin apo për kontributin që mund t’i jepnin vendit. Gjithnjë e më shumë, rëndësi merrte prejardhja familjare, prona që kishin pasur dhe mënyra si e kishin ndërtuar jetën përpara ardhjes së regjimit. Një shtëpi e madhe, disa toka, një e kaluar jashtë vendit apo lidhjet me një familje që konsiderohej e pasur, mund të shndërroheshin në arsye për dyshim dhe përndjekje.

Në këtë realitet, etiketa “kulak” nuk ishte thjesht një fjalë. Ajo mund të bëhej një damkë që rëndonte mbi të gjithë familjen, duke ndikuar në jetën e përditshme, në mundësitë për të ecur përpara dhe në mënyrën se si të tjerët të trajtonin. Në shumë raste, pasojat nuk përfundonin me personin që shpallej i padëshiruar nga sistemi, por ndiqnin edhe fëmijët dhe pasardhësit e tij.

Historia e Rexhep Lales nga Çipani i Devollit është një dëshmi e kësaj kohe. Është historia e një njeriu që kishte parë botën, kishte punuar për të krijuar një jetë më të mirë, kishte ndërtuar shtëpinë e tij dhe kishte fituar respekt për dijen që zotëronte. Megjithatë, as puna, as përvoja dhe as respekti i të tjerëve nuk do ta mbronin nga padrejtësitë e një sistemi që shpesh e vendoste njeriun përballë një fati të paracaktuar nga prejardhja e tij.

Nga Çipani drejt Australisë

Historia e Rexhep Lales nis shumë përpara se emri i tij të lidhej me fjalën “kulak”. Ajo nis në një kohë kur varfëria i shtynte njerëzit të largoheshin nga vendlindja, duke kërkuar përtej deteve atë që vendi i tyre nuk mund t’u ofronte.

Rexhep Lale

Tre djemtë e Velishah Lales, Aliu, Rexhepi dhe Shabani, morën rrugën e kurbetit drejt Australisë së largët. Ata u nisën me shpresën për t’u shkëputur nga varfëria dhe për të krijuar një të ardhme më të mirë, por edhe për të sjellë një mënyrë tjetër të të menduarit dhe të jetuarit në Çipan, një fshat që atëherë ndodhej rreth gjashtë kilometra larg kufirit me Greqinë.

Kurbeti ishte një udhëtim i vështirë, por për shumë shqiptarë të asaj kohe ishte e vetmja rrugë për të ndryshuar fatin. Pas largimit fshihej dëshira për të fituar, për të mësuar dhe për t’u kthyer një ditë në vendlindje me mundësi që nuk i kishin pasur më parë.

Aliu u kthye i pari. Rexhepi u kthye gjithashtu, përpara fillimit të Luftës së Dytë Botërore. Shabani, ndërkaq, nuk arriti ta përmbushte ëndrrën e kthimit. Ai dëshironte të nisej për në Shqipëri, por një parainfarkt e ndau nga jeta vetëm dy ditë përpara udhëtimit të planifikuar. Vdiq larg vendlindjes, pa mundur të shihte edhe një herë tokën ku ishte rritur.

Për Rexhepin, kthimi nuk ishte thjesht mbyllja e një udhëtimi të gjatë. Ishte fillimi i një jete të re në Çipan. Ai solli me vete përvojën e fituar jashtë vendit dhe një botëkuptim që e dallonte nga shumë njerëz të kohës. Por ajo që do ta bënte të veçantë nuk ishte vetëm fakti se kishte jetuar në Australi. Rexhepi njihej edhe si një njeri i ditur, me kulturë dhe njohuri të rralla për kohën.

Një njeri i ditur, tek i cili të tjerët kërkonin ndihmë

Rexhep Lale mbahej si njeri i arsimuar dhe dijetar. Njohja e gjuhës angleze dhe përvoja e tij jashtë Shqipërisë e bënin një person të veçantë në një kohë kur mundësitë për të mësuar gjuhë të huaja dhe për të pasur kontakte me botën e jashtme ishin të kufizuara.

Dija e tij nuk ishte vetëm një cilësi personale. Ajo ishte diçka që u shërbente edhe të tjerëve. Edhe kuadro të ndryshëm i kërkonin ndihmë për përkthimin e letrave nga anglishtja, si dhe për çështje e shërbime të caktuara shtetërore. Ai ishte një njeri tek i cili drejtoheshin të tjerët, sepse zotëronte njohuri që nuk gjendeshin lehtë.

Kjo pjesë e historisë së tij është veçanërisht domethënëse. Rexhepi nuk ishte thjesht dikush që kishte fituar para në kurbet. Ai kishte sjellë me vete dije dhe përvojë, të cilat mund të ishin të vlefshme për komunitetin ku jetonte. Ai kishte fituar një vend në shoqëri për atë që dinte dhe për ndihmën që mund t’u jepte njerëzve.

Por në Shqipërinë që po hynte në një epokë të re politike, vlerat personale nuk do të mjaftonin gjithmonë për të përcaktuar fatin e njeriut.

Shtëpia prej guri dhe tokat që u kthyen në arsye ndëshkimi

Pas kthimit në Çipan, Rexhepi ndërtoi një shtëpi dykatëshe prej guri dhe bleu toka. Ishte një njeri që kishte punuar për të krijuar diçka të vetën. Shtëpia përfaqësonte më shumë se një vendbanim, ndërsa tokat ishin fryt i mundit dhe i viteve të kaluara larg vendit.

Aty lindi, Diturie, Sabire dhe Zyraja, vajzat e Rexhepit dhe Hakushes.

Diturie Lale

Sabire Lale

Në ato vite, një shtëpi e tillë dhe prona e krijuar me punë mund të shiheshin si shenjë e një jete të ndërtuar me përpjekje. Por pas vendosjes së regjimit komunist, pikërisht ato që Rexhepi kishte arritur të ndërtonte do të ktheheshin në pjesë të dramës së tij.

Reforma agrare dhe politikat e kolektivizimit ndryshuan rrënjësisht marrëdhënien e njerëzve me pronën. Tokat e Rexhepit u morën, ndërsa ai u gjend përballë një sistemi që nuk e shihte më historinë e tij si rezultat të punës dhe të përpjekjeve, por përmes kategorive politike dhe shoqërore të krijuara nga regjimi.

Sipas historisë së treguar për familjen Lale, Rexhepi pranoi të hynte në kooperativë, por kjo nuk e shpëtoi nga përndjekja. Ai u shpall “kulak” dhe shtëpia e tij iu sekuestrua. Shtëpia dykatëshe prej guri, që kishte ndërtuar pas kthimit nga Australia, nuk mbeti më në duart e njeriut që e kishte ngritur.

Në vend të saj, Rexhepi u vendos në një shtëpi tjetër.

Është e vështirë të kuptohet pesha e kësaj padrejtësie pa parë atë që humbi ai. Nuk bëhej fjalë vetëm për toka apo mure guri. Bëhej fjalë për një jetë të ndërtuar me mund, për sigurinë e familjes dhe për ndjenjën se ajo që kishe fituar me punën tënde do të mbetej e jotja.

Më e dhimbshme është se Rexhepi nuk ishte një njeri që nuk i kishte shërbyer askujt. Përkundrazi, njerëzit i kërkonin ndihmë për njohuritë që kishte. Por as dija, as përvoja dhe as respekti që gëzonte nuk mundën ta mbronin kur sistemi vendosi ta gjykonte përmes prejardhjes dhe pronës së tij.

Etiketa “kulak” do ta ndiqte si një barrë që nuk prekte vetëm atë, por edhe njerëzit e lidhur me familjen e tij. Në një shoqëri ku prejardhja mund të bëhej pengesë, një etiketim i tillë rrezikonte të shndërrohej në një trashëgimi të padëshiruar, që rëndonte mbi jetën e brezave të tjerë.

Rahim Kërçeli dhe jeta që duhej vazhduar

Rexhepi nuk kishte djem. Në familjen e tij kishte tri vajza dhe, sipas traditës familjare, Rahim Kërçeli u bë dhëndër brenda shtëpisë, duke ndërtuar jetën me Zyraje Kërçelin, vajzën e Rexhepit.

Rahim Kërçeli

Rahimi e njihte nga afër peshën e kohës dhe vështirësitë me të cilat përballej familja. Presionet nuk mungonin, por ai vazhdoi të punonte. Ishte një njeri që dinte të përshtatej me rrethanat dhe të mos dorëzohej përballë tyre. Punoi si berber, si kovaç dhe si bujk. Bënte punë të ndryshme, sipas nevojës, dhe përpiqej të siguronte jetesën me mundin e vet.

Në një kohë kur prejardhja mund të të ndiqte si hije, puna ishte edhe një mënyrë për të mbijetuar, edhe një përpjekje për të ruajtur dinjitetin. Jeta nuk mund të ndalej për shkak të padrejtësive. Familja duhej të ushqehej, fëmijët duhej të rriteshin dhe shtëpia duhej të vazhdonte të ishte një vend ku njerëzit gjenin strehë.

Nga bashkimi i Zyrajes me Rahimin lindën Serveti, Adriatiku dhe Agroni. Kështu, pavarësisht humbjeve dhe vështirësive, familja vazhdoi të rritej. Jeta mori rrugën e saj, edhe pse e kaluara nuk mund të fshihej dhe padrejtësitë nuk mund të harroheshin lehtë.

Një varr i ndarë nga të tjerët

Rexhep Lale vdiq në vitin 1954. Por edhe pas vdekjes, historia e tij mbeti e lidhur me përjashtimin që kishte përjetuar gjatë jetës.

Sipas rrëfimit të botuar në gazetën Bilishti, në varrimin e tij u mblodhën njerëz nga fshati, por Rexhepi u varros veç të tjerëve, nën një kaçubë në krye të fshatit, në një vend ku qëndronte shpesh. Ai nuk u vendos mes varreve të bashkëfshatarëve të tij.

Është një nga pjesët më të rënda të kësaj historie. Edhe në çastin kur njeriu nuk ka më asgjë për të humbur dhe asgjë për të kërkuar, ndarja vazhdoi. Një jetë që kishte njohur kurbetin, punën, dijen, ndërtimin e një shtëpie dhe më pas humbjen e saj, u mbyll me një varrim që e veçonte nga të tjerët.

Varri, që duhet të ishte vendi i fundit i qetësisë, u bë një tjetër shenjë e ndarjes që kishte sjellë lufta e klasave. Sikur edhe pas vdekjes të duhej të mbahej mend se Rexhepi nuk konsiderohej i barabartë me të tjerët.

Por kujtimi i tij nuk u shua. Për vite me radhë, mënyra se si ishte varrosur mbeti një peng për familjen. Nuk ishte vetëm çështje e vendit ku preheshin eshtrat. Ishte çështje dinjiteti. Ishte dëshira që një njeri të mos mbetej përgjithmonë i ndarë nga njerëzit mes të cilëve kishte jetuar.

Përpjekja për t’i kthyer vendin që i takonte

Në vitin 1989, një familjar vendosi të ndërmerrte hapin për ta zhvarrosur Rexhepin dhe për ta rivarrosur pranë bashkëfshatarëve. Ishte një përpjekje për të korrigjuar, qoftë edhe simbolikisht, një padrejtësi që kishte mbetur e hapur për dekada.

Por edhe atëherë, frika nuk ishte zhdukur. Sipas rrëfimit, pati paralajmërime se veprime të tilla duhej të bëheshin sipas ligjit dhe më pas mbërritën edhe kërcënime me burg. Përpjekja u ndal përballë rrezikut dhe presionit.

Vetë fakti që, kaq vite pas vdekjes së Rexhepit, një familjar mund të kërcënohej për dëshirën për t’i dhënë një varr të barabartë, tregon sa gjatë mund të jetonin pasojat e një sistemi. Regjimi nuk kishte prekur vetëm pronën dhe jetën e njerëzve. Ai kishte hyrë edhe në kujtesën e familjeve, në marrëdhëniet mes tyre dhe në mënyrën se si nderoheshin të vdekurit.

Historia e Rexhepit nuk ishte më vetëm historia e një njeriu të shpallur “kulak”. Ishte historia e një familjeje që duhej të përpiqej të ruante dinjitetin e vet, edhe kur e drejta më e thjeshtë njerëzore, ajo për të kujtuar dhe nderuar të afërmit, përplasej me frikën.

Shtëpia që mbajti gjallë kujtesën

Zyraje Kërçeli, vajza e Rexhep Lales, trashëgoi banesën e familjes. Aty ndërtoi jetën e saj me Rahim Kërçelin dhe aty u rritën Serveti, Adriatiku dhe Agroni. Shtëpia mbeti e lidhur me historinë e Rexhepit, me mundin që kishte bërë për ta ngritur dhe me humbjet që kishte përjetuar.

Zyraje Kërçeli

Ajo nuk ishte thjesht një pronë që kalonte nga një brez te tjetri. Ishte një dëshmi e heshtur e asaj që kishte ndodhur. Në muret e saj mund të lexohej historia e një njeriu që ishte kthyer nga Australia me shpresën për të ndërtuar një jetë më të mirë, që ishte vlerësuar për dijen dhe përvojën e tij, por që më pas u përball me një sistem që i mori tokën dhe shtëpinë dhe e veçoi edhe në varr.

Në historinë e Rexhep Lales bashkohen dy pamje të Shqipërisë: ajo e njerëzve që punonin, mësonin dhe përpiqeshin të krijonin diçka për familjet e tyre, dhe ajo e një sistemi që, në emër të luftës së klasave, i ndau njerëzit sipas prejardhjes dhe pronës.

Rexhepi kishte ditur të përkthente letra nga një gjuhë e huaj, të ndihmonte njerëz që i kërkonin ndihmë dhe të ndërtonte një jetë me mundin e vet. Megjithatë, nuk mundi ta mbronte veten nga etiketa që iu vu. Shtëpia iu mor, tokat iu sekuestruan dhe vendi ku u varros u bë simbol i përjashtimit.

Por familja vazhdoi. Zyraje ndërtoi jetën e saj me Rahimin. Serveti, Adriatiku dhe Agroni erdhën në jetë. Dhe historia e Rexhepit mbeti, duke kaluar përmes kujtimeve, rrëfimeve dhe shtëpisë që lidhet me emrin e tij.

Mund t’i marrësh njeriut pronën. Mund t’ia ndryshosh vendin ku jeton. Mund ta veçosh edhe nga të tjerët në çastin e fundit. Por nuk është e lehtë të zhdukësh gjithçka që ai ka lënë pas.

Sepse ndonjëherë, ajo që mbijeton më gjatë se muret dhe tokat është e vërteta e një jete. Dhe historia e Rexhep Lales mbetet për të kujtuar se pas çdo etikete të vendosur nga një sistem, pas çdo prone të marrë dhe pas çdo varri të lënë mënjanë, ka qenë një njeri i vërtetë, me dije, me ëndrra, me familje dhe me dinjitetin e vet.